Eg har dødsangst &
Eg trur ikkje på at eg kjem til å døy.
Tekst av Rines Kesler
Foto av Anna Rogneby
Den gong du les dette, vil eg ha fylt fem og tjue år. Eg vil ha hatt ei roleg feiring.
Eg vil nettopp ha komme heim til Oslo, frå ein ferie i Bergen, sannsynlegvis sliten frå ein lengre køyretur. Eg vil ha gjort meg klar for å leggja meg, men likevel ha drege på nattevakt ettersom det er mangel på bemanning; Eg jobbar på bustad for eldre med psykiske vanskar. Der er døden eit vanleg tema. Etter nattevakt vil eg ha drege rett til praksis, vorte sungen for på lærarrommet av “kollegaer” eg knapt kjenner, sitjande småkleint på stolen eg alltid sit på, halvgyngande og skeivt-smilende som om eg fortener bursdagssong. Kanskje nokon elevar hugsa å seia gratulerer? Kanskje ikkje? Etter “jobb” ville eg nok drege og handla daglegvarer, gått heim, ete middag – lagt meg, klar for den kommande arbeidsdagen.
Kva anna er eigentleg livet enn ein evig repetisjon av å jobba, eta, sova? Vente på helg, vente på ferie, vente på at noko endeleg skal skje – vente på døden.
For eg veit, logisk sett, at eg ein dag skal døy – men eg trur det ikkje. Eg kan ikkje sjå det for meg. Eg kan ikkje fatta det – eg klarer ikkje. Eg seier genuint til meg sjølv at eg er éin som kjem til å sleppa unna.
“Døden er noko for andre. Det er ikkje noko for meg.”
Og eg trur på det – på same måte eg trudde på eventyr og tannfeen og julenissen og påskeharen då eg var liten. På same måte eg følte at barndommen kom til å vara evig, heilt til den dagen eg plutseleg oppdaga at han var over.
For det var noko eg innsåg her om dagen – eg er vaksen. Eg er faktisk vaksen. Korleis det skjedde anar meg intet.
Og kva er det vaksne menneska gjer?
Jo – dei døyr.
Etter kvart.
Sjølv om eg no kanskje har mystifisert døden, er døden i seg sjølv ikkje noko mystisk. Prosessen er faktisk ganske enkel å forklara. Den er kroppsleg – mekanisk, systematisk nesten:
Fase 1, månader til veker før det evige mørket:
Kroppslege prosessar byrjar å bli slåtte av, noko som fører til at fordøyingssystemet sakkar ned. Du et mindre – får inn mindre energi i form av mat, noko som igjen fremjar dei kroppslege prosessanes nedslåelse. Jo mindre energi du får inn i kroppen, jo mindre energi vil du ha til overs for å gjera ting. Du vil kjenna deg meir sliten, og du vil ønskja å sova – anten lengre eller oftare. Huda di vil byrje å slita med å regenerera seg sjølv, noko som fører til at ho blir tynnare. Får du kutt no, vil dei ikkje gro att på same måte som før.
Fase 2, veker til dagar før det evige mørket:
Pusten blir uføreseieleg – du kjem ikkje til å ha kontroll over den lenger. Nokre augneblikk sakkar henne ned, nesten til eit stopp, før den plutseleg aukar igjen i fart. Like så vil kroppstemperaturen din variera kraftig. Kokande og svettande når du vaknar, allereie iskald då du prøver å få i deg mat under frukosten. Det er mogleg at vatn vil samla seg i lungene dine, raslande når du pustar. I og med at hjartet ditt sakkar ned, får hjernen til seg mindre oksygen. No vil du ikkje berre vera sliten lenger. Du vil vera ør. Kanskje hallusinerande, snakkande til dei som ikkje finst?
Fase 3, dagar til timar før det evige mørket:
Her er det stor variasjon. Om du enno ikkje har mista medvitet, vil du no bruka mesteparten av tida sovande. Og dei gongene du er vaken, vil du ikkje klara å kommunisera som vanleg. Nokre av dykk vil få den fir og tjue timars energiutbrotet før de døyr. Det vil seia at det siste døgnet du kjem til å vera i live, vil du kanskje oppleva ei plutseleg forbetring. Kanskje du kjem til å klara å gå som vanleg, laga mat som vanleg, snakka som vanleg, hugsa som vanleg – men hugs du dette: dette er mellombels. For dei få timane før døden vil pusten igjen bli uregelmessig; medvitet vil igjen bli borte.
Fase 4, under sjølve reisa mot det evige mørket:
Hjartet ditt vil no slutta å slå. Ettersom oksygentilførselen til hjernen din stoppar heilt, vil funksjonane til hjernen sakka ned før dei når ein endeleg slutt. Huda di vil kjøla seg ned i og med at intet, ei blod eller oksygen, blir transportert gjennom kroppen din lenger.
Fase 5, det evige mørket:
Du vil no vera død.
Dette er biologien. Dette er fakta. Dette er det vitskaplege. Alt dette er kropp – det er deg og det er meg – men kva med deg, og kva med meg? Kva med oss og det me faktisk er: Kva med medvitet vårt? Med våre minner om første gong me sykla på eiga hand, lykka vår då me vart ferdige med vidaregåande og endeleg kom inn på studiet me ynskja. Kva skjer med den første lamslåande kjærleikssorga som fekk oss til å aldri vilja vera i eit forhold igjen og dei første små sommarfuglane etter tidanes hjartekval? Kva med sommarmorgonane som lukta som dogga, dei søvnlause netta med eksamenslesing, latteren av vårt første barn, det mjuke lyset på rommet til ein venn midt på natta? Kva skjer med alle dei små stundene me trudde var uviktige, men som vart heile livet vårt? Kva skjer med alt dette? Det kan jo ikkje berre ikkje eksistera!
Vel, som ei trøyst prøver eg å minna meg sjølv på tida før eg var fødd. På minna mine før fødsel. Dei er så klart ei heil samling av intet – og det same vil tida etter min eventuelle død også vera. Tanken om at døden ikkje er eit mareritt du aldri vaknar frå, men ein tilstand av ingenting, kjennast på eit vis trygt, men samtidig skremmer det meg. Ingenting. Eit mørke utan ende. Ein start utan ein slutt. For i dette ligg det umoglege: korleis kan ein prøva å forstå ikkje-eksistens, når alt ein nokosinne har kjend er eksistens?
Prøv no eit eksperiment med meg: blunk som vanleg ein gong og tenk på det av ingen du “så” i det eine vesle augneblinken.
Det er i nærleiken av dét uendelegheten av ikkje-eksistens vil kjennast ut for deg den gongen du ligg i dødssenga di. Alt av tid, og alt av tid før tid, har eksistert før deg, og alt av tid, og tid etter tid, vil komma til å eksistera etter deg – all den tid i løpet av det som kjendest ut som eit blunk for deg.
Kanskje det er derfor eg ikkje heilt trur på døden? For min del i alle fall. Eg klamrar meg med klør fast i huda til den barnslege ideen om at eg kjem til å sleppa unna. At eg vil vera den som aldri døyr. At vitskapen – åh, du min kjære vitskap – vil finna meg ein kur før mi tid er omme! Eg les om CRISPR, om regenerativ medisin, om nevroteknologi og nedfrysing av hjernar og sjeler. Eg les om kryonikk og hjerneopplasting. Eg les og les og les og seier til meg sjølv: det vil ordna seg. Det må ordna seg. Det skal ordna seg!
Men kor mykje av dette er eigentleg vitskap? Kor mykje er håp? Kor mykje av dette er berre menneskets same gamle trong til å byggja Babeltårn heilt opp til himmelen for å ein gong sleppa å vera jord?
Eg hugsar å ha lese ein gong:
“Dagen du vart fødd var dagen universet bestemde seg for at det ikkje kunne leva utan deg.”
Eg liker å tenkja at dette er sant – at alt dette mørket, alt det stille og uendelege, ønskt meg å vera. At alt som nokosinne har skjedd og alt som aldri har skjedd har ført til meg å vera.
Det er nok ikkje meininga at eg skal sleppa unna. Kanskje det vakre, det sårbare og det heilt umoglege med livet mitt ligg i at eg – kanskje – veit at det ein gong vil ta slutt? Kanskje døden ikkje er ein feil, men ei form: Grunnmuren rundt det av livet, som gjer det vesle me har uendeleg verdifullt – og verdifullt er det vesle eg har.
Eg har gleda av å undervisa, lære bort det av kunnskap eg har samla meg igjennom løpet mitt i livet. Eg har fryden av å hjelpa til å ta vare på dei som slit noko med å klara seg på eiga hand. Eg har og er omringa av så mykje kjærleik at eg klarer å hugsa dette: Eg er ikkje skild. Eg er ikkje åleine. Eg er ein del av noko større eg aldri kan falla ut av.
Med det blir døden ikkje ein slutt, men ein overgang. Eit fall tilbake til altet av ingenting. Ei oppheving av skiljet mellom meg og deg og dei og det andre. Kanskje universet ikkje mistar oss, men at me berre blir til universet igjen?
Og kanskje det er nok? Endå til å gjenta den uendelege repetisjonen av å gå på nattevakt, til å handla daglegvarer, til å stå opp igjen i morgon. Endå til å jobba, eta, sova – og vita at i alt dette smålege og endelege finst også noko grenselaust.1
- Eg trur likevel framleis ikkje heilt på døden. ↩︎
